KẾT LUẬN
Lòng thương xót sẽ cứu thế giới
Người ta biết rõ và thường nói đi nói lại câu châm ngôn được Dostoievski đặt vào miệng một trong những nhân vật ông yêu thích nhất: “Cái đẹp sẽ cứu thế giới[266]”. Nhưng rồi sau quả quyết này, ông hỏi ngay: “Cái đẹp sẽ cứu thế giới là cái đẹp nào?” Hiển nhiên là đối với tác giả không phải cái đẹp nào cũng sẽ cứu thế giới. Có một cái đẹp có thể cứu thế giới, và một cái đẹp có thể làm mất thế giới. Từ đó ông kết luận: “Trên thế giới chỉ có một hữu thể tuyệt đối đẹp, là Đức Kitô, đến độ sự xuất hiện của hữu thể đẹp đến vô cùng vô biên này chắc chắn là một phép lạ vô tận[267]. Vẻ đẹp của Đức Kitô là lòng thương xót của Ngài và chính lòng thương xót đó sẽ cứu thế giới. Không phải tình yêu vẻ đẹp, nhưng là vẻ đẹp của tình yêu.
Thánh Giacôbê nói: “Ai thương xót thì chẳng quan tâm đến việc xét xử[268]”. Có lẽ tác giả nói về lòng thương xót của con người, nhưng câu này càng đúng nếu áp dụng cho lòng thương xót của Thiên Chúa. Chính lòng thương xót này cuối cùng coi thường mọi bất công và thiếu lòng thương xót của con người. Tác giả cuốn tiểu sử Silouane ở núi Athos có kể một câu chuyện tương đối có ý nghĩa. Một đan sĩ, con người thánh thiện của Thiên Chúa, đã có lòng thương cảm đối với nhân loại, đến nỗi ngài khóc liên tục và nài xin lòng thương xót của Thiên Chúa cho ngài và cho mọi người. Một hôm. Lúc ngài gần đi đến chỗ tuyệt vọng, Chúa đã hiện ra và hỏi:
“Tại sao con khóc như vậy? Con không biết chính Ta sẽ xét xử thế gian sao? Ta sẽ thương xót bất cứ ai cầu khẩn Thiên Chúa, dù chỉ một lần trong đời[269].”
Linh đạo Chính thống giáo có rất nhiều gương mẫu như ngài, hoàn toàn thương xót, trải qua cuộc đời của mình khóc thương cho sự lầm than của con người, về tinh thần cũng như vật chất, bắt đầu từ sự lầm than của Ađam, và khẩn cầu lòng thương xót của Thiên Chúa. Một trong số các ngài là Silouane ở núi Athos, đan sĩ được Thiên Chúa, khi thấy ngài rất đau khổ, một hôm nói cho nghe lời bí nhiệm này: “Cứ giữ hồn con trong địa ngục và đừng thất vọng[270].”
Thế nhưng không phải chỉ theo nghĩa cánh chung mà lòng thương xót sẽ cứu thế giới. Nó cũng là điều duy nhất có thể cứu “thế giới hiện nay của chúng ta”. Đâu là luật khắc nghiệt quy định những tương quan giữa những con người và các quốc gia? Vẫn còn là luật ăn miếng trả miếng: “Mắt đền mắt, răng đền răng”. Đức Giêsu đến phá vỡ những xiềng xích này. Ngài đã thay thế quy tắc “Người khác làm cho bạn điều gì, hãy làm như thế cho họ” bằng quy tắc “Thiên Chúa đã làm cho bạn điều gì, hãy làm như thế cho người khác”. Trên thập giá, Đức Giêsu “đã tiêu diệt sự thù ghét[271]”. Ngài đã tiêu diệt sự thù nghịch chứ không phải kẻ thù. Ngài đã tiêu diệt nó nơi Ngài, không phải nơi người khác. Ngài cũng đã dạy chúng ta tiêu diệt sự thù nghịch chứ không phải kẻ thù. Nhân tiện, đó cũng là cách duy nhất tiêu diệt kẻ thù. Abraham Lincoln đã hiểu rõ điều đó, nên một hôm, bị chỉ trích do một kẻ tố cáo ông là quá khoan dung với các đối thủ chính trị, ông đã trả lời: “Khi tôi biến kẻ thù thành bạn, đó lại không phải là tôi tiêu diệt họ sao?”
Đã đến lúc lưu ý rằng đối nghịch với thương xót không phải là công bình nhưng là trả thù. Đức Giêsu đã không đối nghịch sự thương xót với công bình, nhưng với luật ăn miếng trả miếng: “Mắt đền mắt, răng đền răng”. Khi tha thứ tội lỗi cho ta, Thiên Chúa không từ bỏ sự công bình. Ngài từ chối báo thù, nghĩa là muốn cho tội nhân phải chết. Đúng hơn Ngài chuốc lấy cho mình hình phạt do tội lỗi. Chính đó là mầu nhiệm chúng ta đã thấy loan báo trong Cựu Ước và được Đức Giêsu thực hiện trong lịch sử qua cái chết thục tội của Ngài.
Chúng ta phải lên tiếng kêu gọi thế giới: hãy giải huyền thoại báo thù. Sự báo thù đã trở thành một thứ huyền thoại làm hư hỏng mọi sự và mọi người, bắt đầu từ trẻ em. Phần lớn các phim (tất cả các phim viễn tây cổ điển!), những câu chuyện được đưa lên màn ảnh – không quên những trò chơi điện tử – ca ngợi sự báo thù, coi nó như “chiến thắng của sự thiện” hoặc “chiến thắng của người anh hùng dễ mến”.
Chúng ta thấy nhiều tấm gương cho phép ta khám phá ra con đường “rộng” của báo thù dẫn tới đâu, và con đường “hẹp” của tha thứ và thương xót dẫn tới đâu. Luật ăn miếng trả miếng đã làm cho tình hình ở Trung Đông xấu đến mức làm cho chúng ta hầu như thất vọng không biết khi nào thì tranh chấp chấm dứt trên phần đất này của thế giới. Về phần mình, Nelson Mandela thỏa thuận với chính quyền của ông, không báo thù những người đã giam giữ một phần lớn cuộc đời của ông, và như vậy không những ông chấm dứt được nạn phân biệt chúng tộc, mà còn giúp cho mọi chủng tộc ở Nam Phi hòa giải với nhau và sống chung hòa thuận. Chúng ta cũng có những mẫu gương nơi chúng ta về điều xẩy ra trong các băng đảng mafia, khi có người dám phá vỡ xiềng xích và tha thứ..
Lòng thương xót cứu thế giới cũng cứu điều quý giá và mong manh nhất của thế giới là hôn nhân và gia đình. Điều xẩy ra trong hôn nhân tương tự như điều đã xẩy ra trong mối tương giao giữa Thiên Chúa và nhân loại, được Kinh Thánh mô tả chính đáng bằng hình ảnh hôn lễ. Như đã nói, khởi đầu mọi sự là tình yêu chứ không phải thương xót. Lòng thương xót chỉ đến sau việc tạo dựng và sự phản loạn của con người. Đối với hôn nhân cũng vậy. Khởi đầu không có thương xót giữa vợ chồng, nhưng có tình yêu, và thường là tình yêu làm cho điên đảo. Và rồi, năm tháng trôi qua, những giới hạn không tránh được đối với nhau, những vấn đề sức khỏe và kinh tế, thói quen với nếp cũ…Chỉ có lòng thương xót mới có thể tránh cho đôi vợ chồng khỏi trượt dài trên con dốc không lối thoát. Tôi nói về lòng thương xót theo ý nghĩa Kinh Thánh, không phải chỉ là tha thứ lỗi lầm, nhưng còn bao gồm sự thương cảm và nhân hậu. Thêm vào eros là agapè, thêm vào tình yêu nhục cảm là tình yêu dâng hiến và chịu đựng mà không mất đi eros, là yếu tố phải tồn tại mãi nơi vợ chồng.
Ngày nay hôn nhân chịu ảnh hưởng của não trạng thông thường “dùng xong là vất”. Nếu một chiếc máy hay một dụng cụ bị hư hỏng hay vết xước nào đó, người ta không nghĩ đến việc sửa chữa (vả lại ngày nay ngày càng ít thợ sửa), nhưng nghĩ ngay đến việc thay thế. Người ta muốn có cái mới toanh. Áp dụng cho hôn nhân, não trạng này hoàn toàn sai lầm và chết người. Hôn nhân không phải là một trong những bình bằng sứ, chỉ có thể hao mòn với thời gian, không cải thiện được, và một khi hao mòn, dù hàn gắn được, vẫn mất đi nửa giá trị. Hôn nhân thuộc lãnh vực sự sống và tuân theo quy luật sự sống. Duy trì và phát triển sự sống như thế nào? Có lẽ bằng cách giữ nó bất động dưới một cái chuông thủy tinh, tránh những cú chạm, thay đổi và tác nhân khí quyển chăng? Sự sống được làm bằng những mất mát liên tục mà cơ thể phải học sửa chữa mỗi ngày, bằng những cuộc tấn công của các tác nhân hay vi khuẩn thuộc đủ loại mà cơ thể phải tiên liệu và chiến thắng một cách thông minh, bằng cách đưa vào hoạt động những kháng thể riêng của mình. Ít nhất bao lâu cơ thể còn lành mạnh. Hôn nhân sẽ phải giống như rượu, càng để lâu càng ngon và không hư. Chỉ có lòng thương xót đối với nhau có thể làm được phép lạ này.
Chúng ta có thể gợi ý gì cho các đôi vợ chồng ít ra muốn thử qua lộ trình này? Một việc rất đơn giản: tái khám phá một nghệ thuật đã bị bỏ quên trong đó bà nội và mẹ của chúng ta giỏi hơn cả: vá lại! Thay cho não trạng “dùng xong rồi vất”, là não trạng “dùng và vá”. Không cần phải giải thích vá những chỗ toạc trong đời sống lứa đôi nghĩa là gì. Thánh Phaolô cho những lời khuyên rất hay về vấn đề này: “Chớ để mặt trời lặn mà cơn giận vẫn còn; đừng để ma quỷ thừa cơ lợi dụng[272]”, “Hãy chịu đựng và tha thứ cho nhau, nếu trong anh em người này có điều gì phải trách móc người kia[273]”, “Anh em hãy mang gánh nặng cho nhau[274]”.
Đừng để cho kẻ thù tạo ra một khoảng cách giữa vợ chồng. Hãy học cho biết điều rất quan trọng này là hiểu rằng trong tiến trình toạc ra và may lại, khủng hoảng và bình an, hôn nhân không tàn lụi nhưng lớn lên, được trở nên tinh tế, được cải thiện. Chính xác như sự sống. Bí mật là biết luôn khởi đầu lại. Cũng như đời sống bắt đầu lại mỗi sáng và mọi lúc. Biết rằng cho dù thế nào đi nữa, nếu cả hai đều muốn, vẫn có thể bắt đầu lại, xóa bỏ quá khứ, bắt đầu một lịch sử mới.
Đức Giêsu đã làm phép lạ đầu tiên tại Cana xứ Galilê, để cứu vãn niềm vui của đôi vợ chồng. Ngài đã biến nước thành rượu, và cuối cùng mọi người đều đồng ý là rượu đưa ra sau cùng lại là rượu hảo hạng. Tôi cho rằng Đức Giêsu sẵn sàng, ngay cả ngày hôm nay nếu người ta mời Ngài đi ăn cưới, làm cũng phép lạ này, và lo cho rượu đưa ra sau cùng – tình yêu và sự duy nhất của những năm trưởng thành và tuổi già – được tốt hơn rượu của những giờ phút đầu tiên.
***
Chúng ta kết thúc suy niệm bằng cách đọc lời kinh Năm Thánh Lòng Thương Xót của Đức Phanxicô:
Lạy Chúa Giêsu Kitô,
Chúa dạy chúng con phải có lòng thương xót
như Cha trên trời,
và ai thấy Chúa là thấy Chúa Cha.
Xin tỏ cho chúng con thấy dung nhan của Chúa
và chúng con sẽ được cứu độ.
Ánh mắt đầy yêu thương của Chúa
đã giải thoát ông Zakêu và thánh Matthêu
khỏi ách nô lệ bạc tiền;
làm cho người đàn bà ngoại tình và thánh Mađalêna
không còn tìm hạnh phúc nơi loài thụ tạo;
cho thánh Phêrô khóc lóc ăn năn sau khi chối Chúa,
và hứa ban thiên đàng cho kẻ trộm có lòng hối cải.
Xin cho chúng con được nghe
những lời Chúa đã nói với người phụ nữ Samari,
như thể Chúa đang nói với mỗi người chúng con:
“Nếu con nhận ra hồng ân của Thiên Chúa!”.
Chúa chính là gương mặt hữu hình của Chúa Cha vô hình,
Đấng biểu lộ quyền năng của Ngài
trước hết bằng sự tha thứ và lòng thương xót:
xin làm cho Hội Thánh
phản chiếu gương mặt hữu hình của Chúa trên trái đất này.
Chúa là Đấng phục sinh vinh hiển.
Chúa đã muốn các thừa tác viên của Chúa
cũng mặc lấy sự yếu đuối
để có thể cảm thông với những người mê muội lầm lạc,
xin làm cho tất cả những ai tiếp cận với các ngài
đều cảm thấy họ đang được Thiên Chúa quan tâm,
yêu mến và thứ tha.
Xin sai Thần Khí Chúa đến
xức dầu thánh hiến mỗi người chúng con,
để Năm Thánh Lòng Thương Xót này
trở thành năm hồng ân của Chúa cho chúng con;
và để Hội Thánh Chúa, với lòng hăng say mới,
có thể mang Tin Mừng đến cho người nghèo,
công bố sự tự do cho các tù nhân và những người bị áp bức,
trả lại ánh sáng cho kẻ mù lòa.
Lạy Chúa Giêsu,
nhờ lời chuyển cầu của Đức Maria,
Mẹ của lòng thương xót,
xin ban cho chúng con những ơn chúng con đang cầu xin.
Chúa là Đấng hằng sống và hiển trị cùng Chúa Cha
và Chúa Thánh Thần đến muôn đời. Amen.
Dịch theo bản tiếng Pháp
Raniero Cantalamessa
LE REGARD DE LA MISÉRICORDE
EdB 2016
