MỤC VỤ GIA ĐÌNH THEO GIÁO HUẤN CỦA HỘI NGHỊ LIÊN HỘI ĐỒNG GIÁM MỤC Á CHÂU

Trên thế giới, tình trạng các gia đình bị đổ vỡ chưa bao giờ lên cao như hiện nay. Tại nhiều nước Âu châu, tỷ lệ các gia đình bị tan vỡ lên đến trên 50. Vì thế, nhiều thanh niên thiếu nữ đã phải băn khoăn rất nhiều trước ngưỡng cửa hôn nhân, lo sợ cho tương lai cuộc đời mình. Để chắc ăn hơn, họ đành chấp nhận giải pháp hôn nhân thử, hay sống chung không hôn nhân, v.v… Tại Á Châu, tỷ lệ các gia đình đổ vỡ cũng đang ngày càng tăng lên một cách đáng lo ngại.

Những cuộc hôn nhân đổ vỡ cũng như những cuộc sống chung không hôn nhân dẫn đến những bất lợi to lớn, không chỉ cho các cặp vợ chồng bị tan vỡ, mà chủ yếu cho những đứa trẻ được sinh ra từ đó. Trong bao nhiêu thế kỷ trước đây, gia đình là cái nôi phát sinh và dưỡng nuôi sự sống. Nhưng hiện nay, ngay trong môi trường gia đình, những mầm sống mới phát sinh, dù còn là bào thai hay đã sinh thành người, đã bị coi là những tai họa, những mối nguy gây ra khó khăn hay bất lợi cho những người đã từng có mặt trong gia đình. Nhiều gia đình đã trở thành một nơi đề phòng, ngăn ngừa, khủng bố, giết chóc các mầm sống mới phát sinh.

Môi trường gia đình ngày nay, đối với nhiều người, không còn là một tổ ấm yêu thương, trong đó mọi thành viên cảm thấy được yên ổn, thoải mái, hạnh phúc, các trẻ em được bảo đảm hưởng một nền giáo dục lành mạnh, giúp chúng phát triển tốt. Trái lại, gia đình nhiều khi trở nên một tù ngục trong đó người ta giam hãm nhau, làm khổ nhau mà nhiều khi không làm sao thoát ra được. Thay vì là thiên đàng, gia đình đã trở thành một hỏa ngục.

Tình trạng đau lòng ấy đang trở nên ngày càng trầm trọng hơn tại Á Châu. Vì thế, Hội nghị Liên Hội Đồng Giám mục Á Châu (FABC) đã đặc biệt lưu tâm đến tình trạng các gia đình tại đại lục này, đã nêu lên những nguyên nhân gây nên tình trạng đau lòng ấy, đồng thời kêu gọi các Giáo Hội địa phương hãy coi gia đình là trọng tâm hàng đầu cho công việc mục vụ của mình. Vì tương lai của xã hội cũng như của Giáo Hội tùy thuộc vào gia đình rất nhiều.

Những nguyên nhân gây đổ vỡ gia đình

Hội Nghị các Giám mục Á Châu nhận định những nguyên nhân gây nên tình trạng ấy như sau: «Vào thời điểm giao thoa này của lịch sử, chúng ta đau lòng chứng kiến sự đổ vỡ của đời sống gia đình tại nhiều nơi trong châu lục chúng ta, nhất là trong những trung tâm đô thị. Rất nhiều sức mạnh đang chống lại sự thánh thiện và tính bền vững của những giá trị trong đời sống gia đình. Chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa khoái lạc, chủ nghĩa hưởng thụ, sự can thiệp của nhà nước, một não trạng ngừa thai cũng như lối sống nặng kỹ thuật, tất cả đều tác động chống lại sự bền vững của hôn nhân và đời sống gia đình, gây nguy hiểm cho sự ổn định trong xã hội và những giá trị xã hội».

Theo Hội nghị, những nguyên nhân bất lợi dẫn đến những đổ vỡ đau lòng đó xảy ra nhiều nhất tại những trung tâm đô thị, hay những nơi bị đô thị hóa, như Hà Nội, Huế, TP. Hồ chí Minh, Cần Thơ, v. v… Nguyên nhân chủ yếu nhưng lại rất khó thấy, đó là hiện nay có những «sức mạnh đang chống lại sự thánh thiện và tính bền vững của những giá trị trong đời sống gia đình». Những sức mạnh ấy là gì? Hội Nghị đã kể ra một số những sức mạnh điển hình đang phá hoại gia đình như «chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa khoái lạc, chủ nghĩa hưởng thụ, sự can thiệp của nhà nước, một não trạng ngừa thai cũng như lối sống nặng kỹ thuật». Theo Hội Nghị «tất cả đều tác động chống lại sự bền vững của hôn nhân và đời sống gia đình, gây nguy hiểm cho sự ổn định trong xã hội và những giá trị xã hội».

Trước hết là « chủ nghĩa cá nhân»: Việc đô thị hóa, hiện đại hóa, công nghiệp hóa đã lôi kéo mọi người ra khỏi gia đình mình, khiến họ phải thường xuyên hoạt động bên ngoài gia đình, họ không còn bao nhiêu thời gian để gặp gỡ, trao đổi với nhau. Hoàn cảnh xã hội đã làm cho mỗi người trong cùng một gia đình sống trong một thế giới riêng, với những sinh hoạt riêng, thú vui riêng, lo âu riêng của mình. Do đó, người ta ít cảm thông, ít quan tâm đến nhau, và chỉ còn nghĩ đến mình, lo cho nhu cầu và trách nhiệm riêng của mình. Những sinh hoạt chung trong gia đình càng ngày càng trở nên hiếm hoi, cụ thể nhất là các bữa ăn chung trong gia đình. Điều này rất bất lợi cho sự hiệp nhất và tình gia đình giữa các thành viên.

– Kế đến là «chủ nghĩa hưởng thụ»: Việc hiện đại hóa và công nghiệp hóa khiến đời sống trở nên tiện nghi, phong phú về vật chất. Nền kinh tế thị trường và sự cạnh tranh kinh tế luôn luôn tìm cách tạo nên những nhu cầu giả tạo, khuyến khích người ta tìm những tiện nghi, hưởng thụ tất cả những gì vật chất và kỹ thuật đem lại. Để thỏa mãn những nhu cầu giả tạo này, người ta phải chạy theo đồng tiền, tìm kiếm và coi trọng nó. Khi đã coi trọng đồng tiền thì người ta sẽ coi nhẹ tình nghĩa, là cái cốt tủy tạo nên tương quan tốt đẹp trong gia đình.

– «Chủ nghĩa khoái lạc»: Trong số những nhu cầu giả tạo do nền kinh tế hưởng thụ tạo ra, những nhu cầu thuộc bản năng con người cũng được khai thác triệt để: các quán ăn nhậu và những tụ điểm giải trí mọc lên khắp nơi, trong đó có cũng có những hình thức giải trí thiếu trong sạch, lành mạnh nhưng lại rất lôi cuốn. Vì thế, rất nhiều người bị cám dỗ tìm kiếm và hưởng thụ những lạc thú xác thịt. Điều này đã gây nên bao tang thương đổ vỡ cho các gia đình.

– «Sự can thiệp của xã hội»: Tại Việt Nam, chủ trương và đường lối của xã hội cũng một phần nào đi ngược với chủ trương của Giáo Hội về sự sống con người, gây ảnh hưởng bất lợi đến lối sống gia đình Kitô giáo của người tín hữu. Chẳng hạn những biện pháp buộc mọi gia đình phải hạn chế số con cái dẫn đến việc ngừa thai và phá thai, v.v…

– «Não trạng ngừa thai»: Do kinh tế khó khăn, do tinh thần hưởng thụ, người ta không muốn sinh nhiều con, nên tìm đủ mọi cách để ngừa thai. Tuy nhiên, tại Việt Nam, vì thiếu hiểu biết về những phương cách ngừa thai, nên khi lỡ có thai, để khỏi sinh con, người ta chỉ biết phá thai. Do đó, tại Việt Nam vấn đề phá thai trở nên nghiêm trọng hơn ngừa thai.

– «Lối sống nặng về kỹ thuật»: Để tăng năng suất trong sản xuất, trong công việc, người ta phải coi trọng kỹ thuật. Điều này hẳn nhiên có nhiều điều lợi về kinh tế, nhưng mặt khác lại làm cho con người trở nên bị lệ thuộc vào máy móc, và phần nào trở nên máy móc. Tình cảm con người vì thế bị giảm đi.

Ngoài những nguyên nhân mà Hội Nghị kể ra, chúng ta còn thấy có những nguyên nhân khác ảnh hưởng bất lợi cho gia đình tại Việt Nam, đặc biệt tại TP. Hồ chí Minh như :

– Sự nghèo đói, thiếu thốn, do thiếu công ăn việc làm, do kinh tế không ổn định : Đây là nguyên nhân chủ yếu của bao nhiêu nguyên nhân khác, đã gây nên khó khăn cho biết bao gia đình, tạo nên bất hòa giữa vợ chồng, làm nên nhiều bất hạnh cho gia đình.

– Thiếu giáo dục, trình độ văn hóa quá thấp: do đời sống khó khăn, cha mẹ phải dành quá nhiều thì giờ vào việc sinh sống, không có tiền bạc cho con cái đi học, thậm chí không có thì giờ để quan tâm đến con cái, nên nhiều người bị thiếu giáo dục từ hồi nhỏ. Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến hạnh phúc của gia đình họ.

– Tình trạng di dân từ nông thôn ra thành thị: Tp. Hồ chí Minh là nơi tiếp nhận đủ mọi người, đủ mọi gia đình từ các tỉnh nông thôn đến nhập cư, và trở thành người dân thành phố. Những yếu tố kể trên trên như nghèo khổ, thiếu văn hóa, v.v… còn ảnh hưởng trên họ mạnh mẽ hơn những cư dân cũ tại thành phố.

– Hoàn cảnh và môi trường xã hội : tại Việt Nam, từ 1975 đến 1986, nền kinh tế chung trở nên khó khăn, khiến nhiều gia đình bị khủng hoảng. Lớp người sinh ra và trưởng thành trong thời gian này – tức lớp trẻ hiện nay (năm 2000) – bị thất học, ít được sự quan tâm chăm sóc của cha mẹ, vì cha mẹ tất bật lo sinh sống. Do đó, họ không đủ hành trang tinh thần cũng như vật chất để tạo lập gia đình hạnh phúc. Sau 1986, nền kinh tế trở nên dễ thở hơn, và nhất là từ 1990, với nền kinh tế thị trường, sự đô thị hóa, hiện đại hóa và công nghiệp hóa khiến con người bị cuốn hút vào cơn xoáy kinh tế, và chịu những ảnh hưởng tai hại như đã kể trên.

Tình trạng các gia đình hiện nay

Hậu quả của những tác nhân tai hại đó là các gia đình càng ngày càng bị đe dọa và lung lay từ nền tảng. Điều đó được thấy rất rõ qua những bản thống kê. Các thống kê cho thấy:

– số các gia đình bị đổ vỡ, đi đến ly dị ngày càng gia tăng, mà nguyên nhân rất đa dạng (bất hòa, quan điểm hay tính tình bất đồng, hoàn cảnh khó khăn, thiếu hiểu biết và không được chuẩn bị sống đời hôn nhân, không có đời sống nội tâm, hoặc những tật xấu như uống rượu, cờ bạc, thích cằn nhằn, không chung thủy, v.v…).

– số các cặp trai gái sống với nhau không hôn nhân, hoặc tiền hôn nhân ngày càng gia tăng, trong đó tỷ lệ của các em còn đi học, của những người vị thành niên khá cao. Quan hệ tính dục ngoài hôn nhân cũng gia tăng.

– số người phá thai tại các bệnh viện cũng gia tăng vừa theo con số vừa theo tỷ lệ, mà nguyên nhân là không tự chủ và không biết cách tránh thụ thai (một cách hợp pháp hoặc không hợp pháp). Thống kê cho biết từ 1996 đến 1998, trung bình một năm có 1.400.000 phụ nữ phá thai, trong số đó, lứa tuổi vị thành niên chiếm tới 21%.

– rất nhiều gia đình sống không hạnh phúc. Sự thất bại trong hôn nhân ngày càng cao. Nguyên nhân có thể vì không được chuẩn bị đầy đủ những hiểu biết và sự tập luyện những đức tính cần thiết cho đời sống hôn nhân.

– việc giáo dục trẻ em trong các gia đình cũng bị thất bại. Số trẻ em hư hỏng (xì ke, ma túy, sa lầy vào chuyện yêu đương, tình dục quá sớm, v.v…) cũng gia tăng. Nguyên nhân vì cha mẹ không quan tâm đủ, hoặc không dành thì giờ để giáo dục con cái, hoặc không biết cách giáo dục con cái thế nào.

Đề nghị mục vụ của Hội nghị

Để củng cố nền tảng gia đình chống lại những nguyên nhân gây đổ vỡ trên, Hội nghị Liên Hội Đồng Giám mục Á Châu đã đề cao vai trò, đặc tính và chức năng của gia đình như sau:

– «Gia đình mang lấy chính mầu nhiệm Tình Yêu Ba Ngôi giữa lòng thế giới. Có thể gọi gia đình là “bí tích” của Tình Yêu Thiên Chúa và là Hội Thánh tại gia. Gia đình là trường học và cung thánh của tình yêu, nơi đó con người có được kinh nghiệm đầu tiên về tình yêu và học được nghệ thuật yêu thương, nghệ thuật cầu nguyện»,

– «Gia đình là người cưu mang di sản của nhân loại, và tương lai của nhân loại đi qua con đường gia đình. Gia đình cũng là cái nôi đào tạo đức tin và là trường học chia sẻ những giá trị Tin Mừng, là lãnh địa đầu tiên cho việc xã hội hóa và phát triển đứa trẻ»,

– «Gia đình không chỉ đơn thuần là đối tượng chăm sóc mục vụ của Hội thánh, nhưng còn là một trong những tác nhân hữu hiệu nhất của công cuộc Phúc Âm hóa (Ecclesia in Asia, 46)».

Bản văn thật là tuyệt vời, đầy đủ, nói lên tất cả những thuộc tính, những vai trò, chức năng, giá trị cao quí, thánh thiêng của gia đình.

Không chỉ dừng lại ở đây, Hội Nghị còn đề ra một đường hướng mới, một «định hướng chiến lược mới» về mục vụ gia đình. Hội nghị viết:

« “Gia đình không chỉ đơn thuần là đối tượng chăm sóc mục vụ của Hội Thánh, mà còn là một trong những tác nhân hữu hiệu nhất của công cuộc Phúc âm hóa” (EA 46). Vì thế, việc đổi mới trong Giáo Hội phải bắt đầu từ gia đình».

Định hướng mục vụ gia đình

Trong giáo huấn của Hội Nghị, điểm lôi kéo sự quan tâm nhiều nhất, điểm quan trọng nhất mang tính định hướng tổng quát cho công việc mục vụ gia đình là : «Việc đổi mới trong Giáo Hội phải bắt đầu từ gia đình».

Đây chính là «định hướng chiến lược mới» của các Giáo Hội Á Châu về Mục Vụ Gia Đình. Vì «gia đình không chỉ đơn thuần là đối tượng chăm sóc mục vụ của Hội Thánh, mà còn là một trong những tác nhân hữu hiệu nhất của công cuộc Phúc âm hóa » (Tông huấn Ecclesia in Asia, số 46), nên từ nay Mục Vụ Gia Đình đáng được coi là Mục Vụ Trung Tâm của các giáo phận và của mỗi giáo xứ, mỗi hội đoàn Công Giáo Tiến Hành. Từ xưa đến nay, Mục Vụ của giáo xứ và các hội đoàn có lẽ mới chỉ nhắm đến việc giúp các cá nhân nên thánh và tham gia công cuộc rao giảng Tin Mừng mà chưa hay ít nhắm đến việc giúp các gia đình xây dựng chính mình, giúp các gia đình sống hết các thuộc tính, các chức năng, vai trò cao cả thánh thiêng của mình, giúp các gia đình làm chứng tập thể trong môi trường khu xóm và xã hội. Chúng tôi tin rằng nếu Giáo Hội địa phương lấy Mục Vụ Gia Đình làm trung tâm mọi sinh hoạt, mọi nỗ lực của mình thì sẽ có rất nhiều sáng kiến từ các linh mục, từ các hội đoàn, từ chính các giáo dân sống đời gia đình nhằm cải tiến tình trạng gia đình đang có rất nhiều nguy cơ hiện nay. Gia đình được củng cố, thì các cá nhân sẽ có môi trường thuận lợi để phát triển, Giáo Hội và xã hội cũng sẽ trở nên tốt đẹp.

Những việc cần làm

Từ những nhận định của Hội Nghị các Giám Mục Á Châu đến hoàn cảnh thực tế tại TP. Hồ chí Minh, chúng tôi thấy một số nhu cầu cấp bách sau đây tại thành phố này:

1. Qua báo chí, truyền thanh, truyền hình và qua tiếp xúc chúng ta biết rằng có nhiều gia đình đổ vỡ, nhiều giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam bị băng hoại. Nhưng chúng ta thấy không biết nên tin vào con số thống kê nào, tài liệu điều tra nghiên cứu nào, cách phân tích và dự đoán nào. Vì thế, Giáo Hội cần có những đầu tư vào lãnh vực nghiên cứu điều tra phân tích mang tính xã hội học này.

2. Người giáo dân trong giáo phận cần được các linh mục giúp đỡ để thay đổi não trạng về việc học giáo lý: Học giáo lý để hiểu và sống Đạo đầy đủ hơn, chứ không phải là chỉ để chịu các Bí tích, nhất là trong trường hợp bí tích ấy là bí tích Hôn Phối (coi việc học lớp chuẩn bị hôn nhân như một thủ tục hành chánh không có không được).

3. Cần có một ủy ban xem và soạn lại để hoàn thiện Chương Trình Lớp Giáo Lý Chuẩn Bị Hôn Nhân về mặt nội dung, thời gian, phương pháp giảng dậy và nhân sự phục vụ các Lớp này.

4. Có một số công việc có thể thực hiện ngay được:

a) Tổ chức các lớp giáo lý «sống đời hôn nhân» cho các cặp vợ chồng.

b) Tổ chức các sinh hoạt chuyên đề, các buổi trao đổi, cầu nguyện, tĩnh tâm riêng cho các cặp vợ chồng mừng 5, 10, 15, 20 năm đời sống gia đình.

c) Tạo môi trường thuận lợi cho các nhóm gia đình sống liên kết với nhau như các cộng đoàn Giáo hội cơ bản và khuyến khích giáo dân gia nhập các phong trào, các tổ chức gia đình có sẵn trong giáo phận.

Nguyễn Chính Kết
NHÓM PHỤC VỤ HÔN NHÂN & GIA ĐÌNH
TẠI NHÀ THỜ CHÍNH TÒA TP SÀI GÒN